Oorlogen hoeven niet, maar we doen allemaal wel mee
Oorlogen worden vaak voorgesteld als het resultaat van “grote mannen” in marmeren zalen: regeringsleiders, generaals, strategen. Maar iedere oorlog, hoe politiek verpakt ook, wordt uiteindelijk uitgevochten door mensen met laarzen in de modder en handen aan de trekker. Zonder uitvoerders geen oorlog..., zo simpel lijkt het.
En inderdaad: als iedere soldaat, piloot, technicus en logistiek medewerker op een dag zou opstaan en zeggen: “Los het lekker zelf op”, zou het systeem vastlopen. Een leger zonder uitvoerenden is geen leger maar een papieren tijger. In die zin heeft jouw stelling een harde, bijna wiskundige logica: macht bestaat bij gratie van gehoorzaamheid.
Maar daarmee komt ook een ongemakkelijke vraag naar voren: waar ligt de morele verantwoordelijkheid voor oorlog?
Het systeem draait op gewone mensen
In elke gewapende strijd zijn het niet de leiders die de kogels afvuren of de bommen laten vallen. Het zijn individuen die vaak onder hoge druk, indoctrinatie of economische nood, gehoorzamen aan bevelen die ze soms zelf niet eens volledig begrijpen. Dat maakt de uitvoerenden niet automatisch schuldig, maar wel onmisbaar in het voortbestaan van oorlogen.
Het idee dat miljoenen soldaten, piloten, wapenmonteurs, chauffeurs en technici op een dag collectief hun schouders ophalen en zeggen: “Dit gaan we niet doen”, lijkt utopisch… maar het is ook precies wat de machthebbers het meeste vrezen. Niet de vijand. Niet de sancties. Maar massale ongehoorzaamheid.
Waarom gebeurt het dan niet?
Omdat oorlogsmachines draaien op meer dan bevelen:
Angst: voor straf, voor verraad aan kameraden, voor sociale uitsluiting.
Propaganda: die oorlog framed als bescherming, plicht, eer of noodzakelijke risico’s.
Overleven: veel mensen sluiten zich aan bij leger of luchtmacht omdat ze anders geen toekomst hebben.
Structuur: hiërarchie vervangt individuele verantwoordelijkheid door loyaliteit aan de groep.
In die omgeving wordt “nee zeggen” niet alleen moeilijk, maar soms levensgevaarlijk.
De paradox van verantwoordelijkheid
Je kunt dus zeggen dat uitvoerenden mede de oorlog mogelijk maken..., en daar zit natuurlijk een kern van waarheid in. Maar je kunt niet ontkennen dat ze zelf vaak de gevangenen zijn van een systeem dat al bestond voordat zij geboren werden.
De echte vraag is dan niet: Waarom zeggen soldaten niet gewoon “los het lekker zelf maar op”?
Maar eerder: Waarom hebben samenlevingen structuren gecreëerd waarin die vraag bijna onmogelijk te stellen is?
Geschiedenis toont momenten waarop gewone soldaten weigerden. Waarin legers staakten. Waarin bevelen niet werden opgevolgd. Waarin de oorlog werkelijk stopte omdat mensen besloten dat ze geen instrument meer wilden zijn.
Oorlog is geen natuurkracht. Het is een menselijke constructie. En alles wat door mensen wordt gemaakt, kan door mensen worden stopgezet.
Of dat ooit op wereldschaal gebeurt? Misschien niet. Maar het inzicht dat vrede in feite rust op een collectieve weigering tot geweld en niet op de wijsheid van leiders, is krachtiger dan vaak wordt toegegeven.