Het vreemde bestaan van ons rechtssysteem
Het is eigenlijk een merkwaardige vaststelling: we hebben complete instituties gebouwd zoals rechtbanken, gevangenissen, politieapparaten en zelfs militaire machten, enkel en alleen om onszelf in toom te houden. Dat zulke structuren nodig zijn, zegt misschien minder over “orde” of “rechtvaardigheid” dan over hoe ver we als mensheid nog moeten gaan in onze evolutie.
Als je er even bij stilstaat, klinkt het bijna absurd. Dieren in de natuur hebben geen rechtbanken nodig om conflicten op te lossen. Ze volgen instincten, sociale regels binnen hun groep en vinden een balans. Wij mensen, zogezegd het meest rationele en beschaafde wezen, blijken echter systemen te moeten optuigen waarin anderen ons vertellen wat goed en fout is, en waarin dreiging met geweld of opsluiting noodzakelijk is om gedrag te sturen.
Dat zou ons tot nadenken moeten stemmen. Want in essentie is een rechtssysteem een pleister op een wond die wij zelf creëren: ons egoïsme, onze neiging tot hebzucht, macht en conflict. Als we werkelijk in harmonie met elkaar zouden kunnen leven, uit respect, empathie en inzicht, dan zou een rechter overbodig zijn. Dan zou politie enkel een historisch begrip zijn. Dan zou het leger niets meer zijn dan een anachronisme in de geschiedenisboeken.
Natuurlijk, vandaag de dag zijn deze structuren nog bittere noodzaak. Zonder politie zou chaos dreigen, zonder rechtspraak zou willekeur regeren. Maar dat is net de paradox: wij hebben die instituties nodig omdat wij zélf nog niet ver genoeg geëvolueerd zijn om zonder te kunnen. Ze zijn een spiegel die ons confronteert met onze onvolwassenheid als soort.
Het roept de vraag op: waar streven we eigenlijk naartoe? Willen we een samenleving die steeds meer controlemechanismen opbouwt, steeds complexere wetten opstelt, steeds zwaardere beveiliging nodig heeft? Of dromen we van een wereld waarin zulke systemen kunnen verdwijnen, omdat de mens zichzelf heeft overstegen?
Misschien ligt daar de echte uitdaging: niet het perfectioneren van ons rechtssysteem, maar het werken aan onszelf. Pas wanneer respect en wederzijds begrip de norm zijn, zal de politie overbodig worden. Pas wanneer we machtsdrang achter ons laten, kan het leger ophouden te bestaan. Het rechtssysteem is geen bewijs van onze beschaving, maar een bewijs dat we nog een lange weg te gaan hebben.